|
U Ş A K
Yüzölçümü: 5.341 km²
Nüfus: 290.283
İl Trafik No: 64
İlçeler: Banaz, Eşme, Karahallı, Sivaslı, Ulubey
Komşu iller: Manisa, Kütahya, Afyonkarahisar, Denizli.
Tarih
Uşak ve çevresinde MÖ 4000 yıllarına ait yerleşim bölgelerine rastlanmaktadır. Özellikle bronz çağında yerleşimin daha yaygınlaştığı görülmektedir. MÖ.2000 de Anadolu'da ilk siyasi birliği kuran Hititlerin 1000 de ise Friglerin batı sınırını oluşturan Uşak ve çevresi bu kültürlerden ziyade İon Kültürünün etkisi altında kalmıştır.
Uşak MÖ. 620'de Lidya'nın egemenliğine girmiştir. Dünyada ilk kez parayı basan ve kullanan, döneminin en zengin krallığı olan Lidya'nın hakimiyeti MÖ. 546 yılına kadar devam etmiştir. Bu süre içerisinde Efes'ten başlayan kral yolu yapılmış ve yol Gediz (Hermos) nehrini takip ederek Uşak ili sınırları içerisinde Güre köyü, Uşak-Keromon- Agora kentlerine uğramaktaydı.
MÖ. 546'da bölge İran'dan gelen Perslerin hakimiyetine girmiştir. Pers egemenliği MÖ. 334 yılına kadar devam etmiştir. Bu tarihte Makedonyalı Büyük İskender'in Anadolu seferi sonucu bölge tüm Anadolu gibi Büyük İskenderin hakimiyetine girmiş, İskender'in ölümünden sonra ise bölge, Büyük İskender'in generallerinden Antigon'un payına verilmiştir. Daha sonra bir süre Bergama krallığına bağlanan Uşak ve çevresi MÖ. 189 yılında Roma hakimiyetine geçmiş, Kavimler Göçünden sonra Roma İmparatorluğunun ikiye ayrılması neticesinde Doğu Roma sınırları içinde kalan Uşak, MS. 12, Yüzyıla kadar Bizans hakimiyetin da kalmıştır
Yöre 1176 yılında Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan ile Bizans İmparatoru Manuel Komnenos arasında yapılan Miryakefalon (Kumdanlı) Savası sonucunda Selçuklulara geçmiştir.Zaman zaman el değiştirmeler olduysa da Bizans Hakimiyeti 1233 tarihinde sona ermiştir. Bu tarihten itibaren Uşak civarı artık tamamen Türk hakimiyetine geçti.
Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinde;Uşak' ta Selçuklu dönemine ait bazı eserlerin varlığı belirtilmektedir. Bunlardan Uşak Kalesinin kare şeklinde şehri cevrelediği ve beş kapısının bulunduğu yazılmaktadır. şehre 5Km. mesafede Dokuzsele Deresi üzerinde bulunan Canlı Köprü, kitabesine göre 1255 tarihinde inşa edilmiştir.
Uşak, Anadolu Selçukluları döneminde bu devletin sınır şehri olmuştur. Sultan Alaaddin Kevkubad zamanında, Kütahya ve Uşak civarının kesin olarak Türk hâkimiyetine girmesini takip eden yıllarda, bölgeye kesif bir Türkmen yerleşmesi olmuştur.
Uşak, Osmanlı hakimiyetine girdikten bir süre sonra yapılan idari taksimata göre Anadolu Eyaletine bağlı Kütahya Sancağının bir kazasıdır. 1513 - 1530 tarihleri arası Uşak Kütahya Sancağının kazaları arasında gösterilmektedir. Uşak bu statüsünü 1530 tarihine kadar devam ettirmiştir.
1530 tarihli Muhasebe-ı Vilayet-i Anadolu Defterine göre Uşak'ta 11 mahalle ve 411 hane bulunmaktadır. Cami, Burhan Fakıh, Hacı Hızır mahalleleri nüfus olarak şehrin en büyük mahalleleridir. Meîcid-i Kassab Hasan, Selman Fakıh (Derviş Mehmed), Mescid-i Meshed mahalleleri ise en küçük mahallelerdir. Şehir nüfusu içinde gayri müslim olmaması dikkat çekmektedir. Şehirde 493 yetişkin erkek bulunmaktadır. Ayrıca 8 imam,1 hatip, 4 müezzin, 2 Hafız-ı Kur'an olmak üzere 15 din görevlisi hizmet etmektedir. Yine ; 1 seyyid, 3 muhassıl (vergi tahsildarı). 5 sipahizade, 5 sahib-i berat mevcuttur.
Uşak kazasında yerleşme daha çok kırsal alana yayılmış olup, yüzden fazla köyü ve Akkoyunlu yörüklerine bağlı konar-göçer olarak yaşayan 19 cemaatı bulunmaktaydı.
Katip Çelebi'nin (1605-1658) "Cıhannüma" adlı eserinde ; "Uşak, Kütahya'nın doğusunda Murat Dağı yakınında, bir dere içinde kaleli bir kasaba, 150 adet köyü bulunan mamur bir kazadır. Kasabası geniş bir ovanın doğusuna düşüp köyleri o ovada bulunmaktadır. Seccade ve halısı meşhurdur." diye bahsedilmektedir.
l7. yüzyılda yazılmış olan bu iki kaynak esere göre Uşak, 16.yüzyıldaki sosyal ve ekonomik yapışını değiştirmiş gözükmektedir. Bu yüzyılda köylerin sayısında bir tutarsızlık söz konusudur. Halı ve kilimcilik şehrin ekonomisine büyük bir katkıda bulunmaya başlamıştır
Charles Texier de "Küçük Asya" adlı kitabında; Uşak'ın 1500 haneden oluştuğu belirtilmektedir. Uşak için; " Bu şehir, sekenesinin sanatkar fikrinden doğma bir refah ve temizlik manzarası arz eder" demektedir.
Texier,Uşak halıcılığına da değinmiş, bölge halıcılığının çok eski bir mazisi olması nedeniyle geliştiğini belirtmektedir.
Uşak. Osmanlı yönetimi altında uzun süre barış içinde yaşamıştır. 19. yüzyılda Uşak canlı bir ticaret şehri haline gelmiştir. Özellikle halı ve kilimleri, Alaşehir-Afyon Demiryolunun 1869 yılında tamamlanmasıyla İzmir ile Uşak arasında ulaşım kolaylaşmış ve İzmir yoluyla İngiltere ve Fransa'ya kadar ihracat edilmiştir. Ticari hayatın gelişmesi sosyal hayatı da geliştirmiştir.
1890 da Uşak Kazasında toplam 77.269 nüfus yaşıyordu. Merkezin nüfusu ise 13.084' tü. 1894 H-üdavendigar Vilayet Salnamesi'ne göre Uşak'ta yaklaşık 74.000 kişi bulunmaktaydı. toplam erkek nüfus 35 543. toplam kadın nüfus 38 365 idi.
Ege bölgesi'nin büyük kısmının I.Dünya Savaşından sonra Yunanlılar tarafından işgalinin ardından, bütün Batı Anadoluyu kapsayacak bir üst kongre niteliğinde "Alaşehir Kongresi" 15-16 Ağustos tarihinde toplandı. Kongreye; Balıkesir, Manisa-Alaşehir, Sındırgı, Buldan, Gördes, Uşak, Ödemiş, Bozdağ, İnegöl, Denizli-Nazilli, Akhisar ve Ayvalık'tan temsilciler katıldı. Kongrede Hacım Muhittin Çarıklı başkan, Uşak temsilcisi İbrahim Bey ise Başkan yardımcısı seçildiler.
Yunanlılar silah zoruyla Sevr Antlaşmasını Osmanlı Devletine kabul ettirebilmek için 22 Haziran 1920 tarihinde taarruza başladılar. 29 Ağustos 1922'de Uşak'ı işgal etti. Yunanlılar Uşak'a girdikleri zaman eşraftan ve köklülerden pek çoğunun evlerini yağmaladılar. Ayrıca işgal sırasında Yunan askerleri pek çok kişiyi öldürdü. Yunanlılar işgalden sonra şehre yerleşmek için bazı evlere el koydular. Uşak'ta yerli halkı sindirmek gayesiyle nüfuzlu kişileri, Atina ve Yunan adalarındaki esir kamplarına sürdüler. Sürgüne gönderilen 300 kadar vatandaşımız 10-12 ay sürgünde kaldılar.
29 Ağustos 1920 de işgal edilen Uşak, iki yıl iki gün süren Yunan işgalinden 1 Eylül 1922 günü kurtuldu.
Uşak'ın Yunan işgalinden kurtuluşu esnasında; Yunan askerleri, arkalarında tam bir enkaz yığını bıraktılar. Bunu yaparken Rum ve Ermenilerin kurdukları kundaklama ve imha ekiplerinden de yardım aldılar. Bu yangında Uşak kaza merkezindeki Kurtuluş Mahallesinin yarısı, Hamidiye, Sarayaltı ve Durak Mahallesinin tamamı yandı. Uşak Ticaret ve Sanayi Odası tarafından yapılan incelemelerde 650 ev, l resmi bina, 3 hamam, 2 mektep, l hastane, 5 han ve otel. 5 cami ve mescit. 4 medrese. 2 kiremithane. 2 fabrika. 26 çeşme ve su terazisinin yandığı tespit edildi. 9 Ekim 1922 tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesi de Uşak'ta 1800 hane ve dükkan, 16 camii, mescit ve tekkenin yandığını bildirmektedir. " Anadoluda Yunan Zulm ve Vahşeti" adlı eserde ise Uşak kazasında 8132 hane, 689 dükkan ve 119 camii ve mescidin yandığı açıklanmaktadır. Aynı tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesi'ne göre şehirde 982 kişi Öldürülmüş, 382 kişi yakılmış. 40 kişi boğulmuş, 54 kişi kaybolmuştur. Anadoluda Yunan Zulm ve Vahşeti adlı eserde Uşak merkez ve köylerinde Yunanlılar tarafından 13 488 kişinin öldürüldüğü, 3210 Türk ve bir o kadar da hristiyanın zorla yanlarında Yunanistan’a götürüldüğü yazılmaktadır. Milli mücadele yıllarında Uşak, maddi ve manevi bakımdan zarara uğramasına rağmen, Cumhuriyet Türkiyesi'nde ilk girişimlerle sanayi hamlesini başlatmıştır.
Uşak, 20 Nisan 1924 tarihli 491 Sayılı Teşkilat-i Esasiye Kanunu ile yapılan idari düzenlemede yine Kütahya Vilayetinin bir kazası olarak kaldı. 9 Temmuz l953 tarih ve 6129 Sayılı kanunla vilayet haline getirilen Uşak'a Türkiye Cumhuriyetinin yeni idari yapısı içinde Banaz, Sivaslı, Karahallı ve Ulubey Nahiyeleri ve Manisa ilinden Eşme ilçesi bağlandı. Nahiyeler ilçe statüsüne getirildi.
Coğrafya
Uşak ili, Ege Bölgesinin İçbatı Anadolu bölümünde, Ege Bölgesi ile İç Anadolu bölgesinin birbirlerinden ayrıldığı İçbatı Anadolu eşiğinin bat kenarında, 38 derece 13 dakika ve 38 derece 56 dakika enlemleri ile 28 derece 48 dakika ve 29 derece 57 dakika boylamları arasında yer alır. Kuzeyde Kütahya, doğuda Afyon, güneyde Denizli ve batıda Manisa illeri bulunmaktadır. 5 341 km 2 alana sahip olan Uşak yüzölçümü itibariyle iller sıralamasında 64. sıradadır. Ülke yüzölçümünün % 0.7 lik kısmını oluşturmaktadır.
Murat dağı, Bulkaz dağı ve Ahır dağı ilin kuzey, kuzeydoğu ve doğudaki doğal sınırlarını oluştururlar. İl topraklarının batısı, Gediz vadisi ile Ege Bölgesine açılır. İl toprakları bir çok vadiyle yarılmış dalgalı yaylalar görünümündedir. Bu yaylalar kuzeydoğudan güneybatıya doğru alçalarak bazı kesimlerde hafif dalgalı bir görünüş alırlar.
Murat dağı, Bulkaz dağı ve Ahır dağı ilin kuzey, kuzeydoğu ve doğudaki doğal sınırlarını oluştururlar.
Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında geçiş özelliği gösteren bir iklime sahiptir.
İl arazisi genel olarak dalgalı plato görünümündedir. Kuzey ve doğu kesimleri dağlık, güney ve batı kesimleri ise ovalar ve dalgalı arazilerden oluşmaktadır. İl topraklarının % 57,5 i platolardan, % 37 si dağlardan ve % 5.5 i de ovalardan meydana gelmektedir.
Bulkaz Dağı, Sivaslı ilçesinin doğu ve güneydoğusunda; Zirve noktası 1930 m. dir. İlin diğer önemli dağları; Ahır dağı ( 1915 m.), tahtalı tepe ( 1644 m.) ve Kocatepe (1298 m. oluşturmaktadır.
Nüfus
1924 'de Uşak merkez nüfusu, 15 bindir. Uşak iline bağlı ilçe ve köylerinin (150 civarında köy ve KarahallI, Ulubey ve Banaz Nahiyeleri) nüfusu ise 70 bin'dir. Buna göre 1924'te Cumhuriyet' in 1. yılında Uşak'ta 85 bin kişi yaşamaktadır. 1926 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Devleti Salnamesinde ise Uşak' ın nüfusu. 91.298 kişi olarak verilmektedir.
Cumhuriyet Devri'nin ilk nüfus sayımı 28 Ekim 1927' de yapılmıştır. Bu sayım sonuçlarına göre Uşak Kazası'nın toplam nüfusu 88.463 olarak tespit edilmiştir. Bunun 40.965'i erkek. 47.678'i kadındır. Yine aynı nüfus sayımı sonuçlarına göre merkez nüfusu 16 887 dir.
Eğitim
2002-2003 öğretim yılında il genelinde 5 320 öğrenci taşımalı eğitimle öğrenime devam etmektedirler. Uşak genelinde derslik başına öğrenci sayısı ortalaması 37,6 dır.
İlimiz genelinde Milli Eğitim Bakanlığına bağlı 36 adet liseden bir adedi özel, 35 adedi resmidir. Bunlardan 18 adedi genel , 18 adedi mesleki ve teknik lisedir. Sağlık Bakanlığına bağlı Banaz Sağlık Meslek Lisesinde( tıbbi sekreterlik bölümü) ( 49 kız, 37 erkek) 86 öğrenci, Eşme Sağlık Meslek Lisesinde ( tıbbi sekreterlik) ( 40 kız, 35 erkek) 75 öğrenci, Ulubey Sağlık Meslek Lisesinde ( acil tıbbi teknisyenlik) ( 94 kız, 33 erkek) 127 öğrenci eğitim yapmaktadır. Bunlarla bitlikte ilimiz genelinde toplam lise sayısı 39 dur.
Sağlık
il genelinde 51 sağlık ocağı ve 94 sağlık evi, 5 adet devlet hastanesi, SSK hastanesi bulunmaktadır. Özel hastaneler ve sağlık merkezi dahil olmak üzere toplam yatak sayısı 919 dur.
Ekonomi
İlimizde bir adet Deri Organize Sanayi Bölgesi, bir adet Organize Sanayi Bölgesi
a-Tarım
İl alanının % 45, 34 ' ü tarıma elverişlidir. Tarım alanlarının % 93' ü tarla arazisidir. sadece % 8 'i sulanabilir özelliktedir. Tarım alanlarının azlığı, ilde sanayileşmeyi zorunlu hale getirmiştir.
İl genelinde 147 150 ton buğday, 231 990 ton arpa, 2 478 ton yulaf ve 2 105 ton mısır, 49 567 ton nohut, 6 931 ton tütün, 704 ton şeker pancarı, 1 471 ton haşhaş üretilmek tedir.Sulamaya gerek duymayan nohut, özellikle merkez ve Banaz ilçelerinde yoğun olarak üretilmektedir.
b-Hayvancılık
İl genelinde kesilen hayvan sayısı 107 380 baş, et üretimi 5 869 ton, sağılan hayvan sayısı 209 950 ve süt üretimi 127 438 tondur. Mera alanlarının sağladığı imkanlarla büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık yapılmaktadır.İl içindede Eşme ilçesi hayvan besiciliğinde önemli ağırlığa sahiptir.
c-Sanayi
1-Tekstil
Uşak, Türkiye'de ilk sanayi kuruluşlarının ortaya çıktığı illerimizden biridir.1905 yılında Bıçakçızade Biraderler ve Mehmet Zeki Kumpanyası iplik fabrikası kurulmuştur. 1906 yılındaki Hüdavendigar vilayeti salnamesinde Uşak'ta 1532 halı tezgahı , 6928 halı dokumacısı ve 300 boyahane bulunmaktadır. 1910'da açılan Hamzazadeler ve Şürakası İplik ve Şayak fabrikası ve Yılancızade Biraderler ve Şürekası Şayak fabrikası açılmıştır.1913 yılında yapılan sanayi sayımı sonuçlarına göre, yün ipliği üreten ve dokumacılık yapan 13 kuruluşun 3'ü Uşak'tadır.
Cumhuriyet sonrası ise 1926 yılında Türkiye'nin ilk şeker fabrikası ilimizde kurulmuştur.
Halihazırda , gazlı sargı bezinin % 91' i, pelüş battaniyenin % 90' ı, yün ipliğin % 65' i, seramiğin % 22' si Uşak'ta üretilmektedir.
2-Dericilik
İç piyasada tüketilen zig derinin % 60'ı Uşak'ta üretilmektedir.
d-Madencilik
Uşak'ta pekçok yer altı kaynakları bulunmaktadır. Bunların bir kısmı işletilmekteyse de rasyonel olarak değerlendirilememektedir. Büyük çoğunluğunun gerekli jeolojik ve jeofizik etütleri henüz yapılmamıştır.
Uşak ilinde asbest, altın, bakır-kurşun-çinko, civa, demir, kaolen, kömür, nikel, talk, uranyum ve zımpara-diyasporit yatakları mevcuttur. Bu madenlerin bulunduğu yerler;
- Eşme Altın Yatakları
- Ulubey , Gümüşkol civarı Altın Madeni
- Banaz Hallaçlar Kaolen Yatağı
- Banaz Çöğürlü-Ulupınar Asbest Yatağı
- Banaz Yaşamışlar Civa Yatağı
- Banaz Murat Dağı Balkantepe Yöresi Bakır-Çinko-Kurşun-Antimuan-Civa-Arsenik Yatak veZuhurları
- Banaz Murat Dağı-Baltalı-Comburt Civa Yatağı
- Banaz Kızılcaören Demir-Manganez Yatağı
- Banaz Muratdağı Civarı Nikel, bakır, çinko, kurşun, antimuon, civa, arsenik Zuhurları
- Banaz-Kuşdemir Kömür Sahası
- Banaz Hallaçlar Kömür Zuhuru
- Banaz Yaşamışlar Civa Yatağı
- Banaz-Çöğürlü-Ulupınar Asbest Yatağı
- Sivaslı Eldeniz-Gökçebel Asbest Yatağı
- Sivaslı Pınarbaşı-Akdere Asbest Yatağı
- Murat Dağı Baltalı-Comburt Civa Yatapı
- Nadara Köyü Şıbılık Dere Demir Yatağı
- Karahallı Dumanlı Köyü İmam Boğazı Zuhuru
- Merkez Karaçayır Kaolen Yatağı
- Merkez Karaçayır Kaolen Yatağı
- Banaz-Büyükoturak Kömür Sahası
- Merkez İlyaslı Kocakuz Mevkii Kömür Zuhuru
- Uşak Merkez Aşağı Eğlence Talk Yatağı
- Güre Fakılı Uranyum Yatakları
- Ulubey Çamlıbel-Büyükkayalı-Saçlıktepe Zımpara-Diyasporit Yatakları
- Mermer Yatakları
f-Turizm
Uşak tanıtım yetersizliği ve gerekli yatırımların ihmal edilmesiyle turizm gelirlerinde diğer illerin sağladığı başarıyı sağlayamamıştır. Gerekli tanıtımın yapılması durumunda önemli bir turizm geliri elde etmesi hiç de zor gözükmemektedir.
İşte önemli gezi ve doğal güzelliklerimiz;
Uşak Arkeoloji Müzesi
Akmoneon - Banaz - Ahat
Sebaste - Sivaslı - Selçikler
Blaumdus - Ulubey - Sülümenli
Mesotimalos - Eşme - Düzköy
Güre Tümülüsleri - Güre
Antik Kentler : Sebaste (Selcikler), Blaundus (Sülümenli),
Camiler : Burma Cami, Ulu Cami
Hanlar : Paşa Hanı, Bedesten
Köprüler : Cılandıras Köprüsü, Çataltepe Köprüsü
Uşak Evleri : Osmanlı Mimarisi özelliklerini taşıyan sivil mimari örneklerine Aybey, Işık, Karaağaç ve Kurtuluş Mahallelerinde rastlamak mümkündür. Bu evlerin genellikle birinci katı taş örgü, ikinci katı ahşap, cumbalı ve beşik çatılı, alaturka kiremitlidir. Bu evler Kültür Bakanlığınca koruma altındadır.
Termal Tesisler : Örencik Termal Tesisleri, Hamamboğazı Kaplıcası
|
