|
OSMANLI BELGELERİNDE ÇAYELİ
Eski ve Yeni Yeradları
Doğu Karadeniz yöresi hakkında yapılan çalışmalara bakıldığında görmekteyiz ki, bu çalışmaların büyük bir çoğunluğunu yabancı seyyahların seyahatnameleri, yabancı bilim adamlarının Osmanlı öncesi döneme dair yazdıkları kitaplar veyahutta dini ve etnik görüşleri çerçevesinde genellikle papazların ve yanlı yazarların eserleri oluşturmaktadır.
Bu kaynaklardan hareketle nisbeten objektif bilgilere dayanılarak hazırlanan ve daha çok Trabzonla ilgili pek çok çalışma vardır. Ancak Rize ve bilhassa Çayeli hakkında bu kaynaklarda çok az bilgi yeralmaktadır.
Ayrıca Osmanlı dönemine ait bilgi ise hemen hemen hiç yoktur. Ansiklopedik küçük bir ayrıntı bilginin konu ile ilgili eserlerde devamlı tekrarını görmekteyiz. Sadece Kurtuluş Savaşı ile ilgili bazı askerî ve tarihî kaynaklar varsa da bu bilgiler henüz kullanılmamış olduğundan bu konuda da aynı yavanlık karşımıza çıkmaktadır. Halbuki bazı kaynaklara göre M.Ö. 750 yılına kadar geriye gidilinceye kadar kesin bilgiler, M.Ö. 2500 yıllarına gidinceye kadar da tahmini bilgiler doğrultusunda geçmişi pek eskiye dayanan bir bölge hakkında kaynak sıkıntısından bahsetmek pek inandırıcı gelmiyor doğrusu.
Tarihçilerimizin çoğunluğu, yöreyle ilgilenenlerin ise neredeyse tamamının yeterli derecede Latince ve yabancı dilde yazılmış kayraklardan istifade edebilecek kadar yabancı dil bilgisi bulunmamaktadır. Bu belki anlaşılabilir. Türkiye şartlarında normal olabilir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde pek çok yabancı bilim eseri Osmanlıca'ya çevrilmiştir. Bu kaynaklara ulaşmak pekâlâ mümkündür. Hele Osmanlı Arşivi gibi bünyesinde 150 milyon belgeyi barındıran, bugün o coğrafyadan 43 bağımsız devletin çıktığı Osmanlı ülkesinin direkt, civar ülkelerin ise endirekt olarak tarihlerinin bulunduğu bir Araştırma merkezinde bu tür bir araştırmanın yapılmaması ise anlaşılır gibi değildir. Bir imparatorluğun kendi belgelerinden o yörenin tarihini çıkarmak mümkündür. Ancak Osmanlıca kaynaklara ulaşılmamıştır. Bunun için şimdiye kadar Çayeli'nin tarihi gerçek anlamda ortaya konulamamıştır.
Uzun yıllardan beri Osmanlı Arşivi'nde yaptığımız araştırmaların bir sonucu olarak "Osmanlı Belgelerinde Çayeli" adlı bir çalışmayı bitirmiş bulunmaktayız. Bu çalışmada Çayeli'nin geniş bir tarihçesi Osmanlı Arşivi dışındaki kaynaklardan hareketle verilmektedir. Ayrıca Osmanlı belgelerinden seçme yapılarak Çayeli'nin Osmanlı dönemindeki durumu belgesel olarak ortaya konmaktadır. Belgelerin açıklamaları, sonuçları ve orjinallerinin resimlerinin de bulunduğu bu çalışma hamiyetli hemşehrilerimizin katkılarıyla siz değerli Çayelili hemşehrilerimizin beğenilerine kitap olarak sunulmayı beklemektedir.
Kitaptaki belgeler, kısaca şu konu başlıklarını taşımaktadırlar:
Çayeli'nde pazar yeri kurulması, Çayeli'nde Belediye Teşkilatı kurulması, Belediye'nin sorunlarının İçişleri Bakanlığı tarafından karşılanması, Latom köyündeki madenin 99 yıllığına Vasilaki Yuvanidi adlı birisinin varislerine ihale edildiği ve işletmeye açıldığı, üretilen madenlerin ihracatının esasları, gelirinden vergi alınması -ki buradan Darülaceze'ye bile vergi alınıyordu-, madenin bulunduğu yerin haritası, Rize'ye bağlı bütün kaza, köy, mahalle ve nahiyelerin eski ve yeni adlarının listesi, Mapavri limanından hareket eden Rum ve Ermeni çete mensuplarının yakalanması ve sahillerin güvenliği için sahil güvenlik botu temin edilmesi, nüfusun kalabalık olmasından dolayı asayişi sağlamak için güvenlik kuvvetlerinin çoğaltılması, örnek olması için Perkam köyünden bir hemşehrimizin nüfus cüzdan sureti, evinin basıldığı ve kızkardeşinin kaçırıldığından bahseden Babikli birisinin şikâyetinin sonuçlandırılması çabaları, Rusya'dan gelen malların herhangi bir bulaşıcı hastalık tehlikesine karşı tedbir olsun diye Çayeli başta olmak üzere sahil şeridindeki bazı yerlere sokulmaması, Enver Paşa'nın emriyle bütün Türkiye genelinde uygulanan ve bir uygulaması da Trabzon vilayetinde yapılan eski Rumca, Ermenice ve Bulgarca yer adlarının değiştirilmesine dair belgenin Rize ve bağlı kaza, mahalle, nahiye ve köylerine ait yer adları listesi,Rize'ye bağlı yerlerin imarına, bölgenin kalkınmasına, genel özelliklerine, insanının yapısına vesair bilgilere dair hazırlanan bir rapor.
Kitabın ilk bölümü, yukarıda da belirtildiği gibi Osmanlı Arşivi dışındaki diğer kaynaklar ile Osmanlı devlet yıllıklarından yararlanılarak Çayeli'nin nüfusu, ihracat ve ithalatı, iklimi, sanayisi, coğrafyası, tarihi vesair özelliklerine dair geniş bir tarihçeden oluşmaktadır.
Bu yazımızda sadece Çayeli'ndeki yer adlarının değiştirilmesine dair iki belge verilecektir.
Rize ile Rize'ye bağlı kaza ve nahiyelerin köy ve mahallelerinin eski isimleriyle bunların Rize Livası İdare Meclisi tarafından değiştirilen yeni adlarının bulunduğu defterin, Mapavri nahiyesine bağlı köylerin eski ve yeni adlarının bulunduğu liste. Bu belgeden anlaşıldığına göre bugün kullandığımız köy, mahalle ve nahiye adlarının pek çoğunun adları bu belge ile belirlenmiştir. (Belgenin Osmanli Arsivi'nde bulundugu referans numarasi:BOA., DH.ID., No: 97-2/25) Rize'deki bütün yer adlarının değiştirildiğinden bahseden bu belge ve içinde yer adlarının bulunduğu defter bilgi olsun diye merkeze, yani İçişleri Bakanlığı'na Trabzon Vali Vekili Kadı Ömer Fevzi imzasıyla gönderilmiştir. Daha sonra bu defterin bir suretinin Dahiliye Nezareti tarafından Harbiye Nezareti'ne (Milli Savunma Bakanlığı), Nüfus Genel Müdürlüğü ve Defter-i Hakanî Nezareti'ne (Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü) gönderildiğini öğreniyoruz. Belgenin tarihi 2 Kânûn-i Sâni 1329 (15 Aralık 1913)'dur.
Mapavri nahiyesinin eski ve yeni yer adları ile isimlerin değiştiriliş ve verilme nedenlerinin yer aldığı Osmanlı Arşivi'ndeki belgenin latin harflerine aktarılmış şekli:
Yeni Adı
Eski Adı
İsmin veriliş gerekçesi
Armudlu
Armud Ahiyoz
Ahiyoz namı terkedilmiştir..
Eski Pazar
Holonte
Evvelce nâhiye mevki‘i ve pazar idi.
Ormancık
Çotnes
Ormancıklarıyla meşhûrdur.
Uzun Dere
Perastan
Uzun ve dar olan deresi meşhûrdur.
İnce Sırt
Aytoroz
Köyde bu nâmda bulunan bir mevki‘ meşhûrdur.
İnce Su
Makre Budam
Köyde bu nâmda bulunan küçük deresiyle meşhûrdur.
Başköy
Hemşin Başköy
İbka. Hemşin nâmı hazfedilmiştir.
Buzlu Pınar
Kamenbos
Bu nâmdaki pınarı ile ma‘rûfdur.
Liman Köyü
Akrotel
Beyaz Su
Palodya
Bu nâmda bir suyu ile meşhûrdur.
Büyük Taşhâne
Zancel
Köy pek çok büyük taşhâneleriyle bilinmektedir.
Demir Hisar
Perkam
Ca‘fer Paşa
Canceva
Vakfiyeiyle meşhûrdur.
Çatal Dere
Hahunç
İki derenin mahalli telâkîsinde bulunduğundan Çataldere nâmıyla bilinmektedir.
Çataklı Hoca
Kavalyoz Maa- Galata
Padişahın huzûr hocalarından ve büyük alimlerden bir zâttır.
Çukurlu Hoca
Babik
Büyük alimlerdendir.
Çilingir
Çilingir
İbkâ (Eski ismi devam ettirildi)
Safali Köy
Meyloz
Harem Tepe
Çeçeva
Köyde bu nâmda bulunan tepe ile meşhûrdur.
Yenice Köy
Belahor
Şâ‘irler
Maryava
Ahâlîsinin hemen hepsi türkücülükle bilinirler.
Sabuncular
Kovaroz
Köyde bu nâmda büyük ve meşhûr bir arâziye izâfe edilmiştir.
Sarı Su
Mesavri
Köyde bu nâmdaki olan suyu ile anılmaktadır.
Sırt
Sırt
İbkâ (Aynı ismin devam ettirilmesi)
Âşıklar
Asrifos
Ahâlîsinin hemen hemen hepsi türkücülükle meşhûrdurlar.
Kapudan Paşa
Mesahor
Sultaân İkinci Mahmud Han hazretlerinin kızları Âdile Sultân'ın kocası Deniz Kuvvetleri Komutanı Mehmed Ali Paşa.
Karaağaç
Raşot
Etrâf ve köyce meşhûrdur.
Kesme Taş
Mamul
Etrâf ve köyce bu nâmdaki taş meşhûrdur.
Ketenli
Aya Bahnoz
Rize'den çıkan ketenin en a‘lâsı buradan çıktığından meşhûrdur.
Küçük Taşhâne
Komika
Müte‘addid taşhâneleriyle meşhûrdur.
Gürgenli
Gürgenli
İbka (aynı ismin devam ettirilmesi)
Ma‘den Köy
Latom
Köydeki külliyetli çıkan manganez ma‘deni meşhûrdur.
Mûsâ Dağı
Aprik
Köyün bulunduğu dağ bu isimle ma‘rûfdur.
Yanıkdağ
Fenaçi
Köyün bulunduğu tepe bu isimle ma‘rûfdur.
Yamaç Köy
Çıkaron
Mevki‘an köy yamaçda bulunduğu
Yaka
Yaka
İbka (Aynı ismin devam ettirilmesi)
Yeni Pazar
Murçiva
Mapavri Nâhiyesi'nin şimdiki bulunduğu çarşı
Yeşil Tepe
Tolones
Köyün bulunduğu tepe bu isimle ma‘rûfdur.
Harbiye Nazırı (Milli Savunma Bakanı) olan Enver Paşa, yayınladığı bir emirle Osmanlı ülkesinde Rumca, Ermenice ve Bulgarca olan vilayet, sancak, kasaba, köy, mahalle, nahiye, dağ, nehir gibi bütün isimlerin Türkçe'ye çevrilmesi için yurt genelinde bir çalışma yapılmasını ister. İslam olan ancak Türkçe olmayan isimler bunun dışında tutulacaktı. Bu emir 5 Ocak 1916'da yayınlanır. 3 Temmuz 1916'da Trabzon Valiliği yaptığı çalışmayı bitirir. Bu çalışma 23 sayfalık bir listeden ibarettir. Samsun'dan Artvin'e kadar bütün bölge Trabzon Vilayeti'ne bağlı olduğundan buralarının bütün yer adları da bu listede vardır. Aşağıda bu belgenin sadece Çayeli'ndeki yer adlarının bulunduğu bölümünün latinize edilmiş şeklini veriyoruz.( Belgenin Osmanlý Arþivi'nde bulunduðu referans numarasý: BOA., DH. ÝUM., No: 48/18)
Eski Adı
Yeni Adı
Mapavri Nahiyesi
Eskipazar Nahiyesi
Armut Ahiyoz Karyesi (Köyü)
Ekremiye Karyesi (Köyü)
Perestan Karyesi
Uzundere Karyesi
Hemşin Başköy Karyesi
Baş Karyesi
Murçuva Karyesi
Yeni Pazar Karyesi
Perkam Karyesi
Demirhisar Karyesi
Kavalyoz Maa-Ğalata Karyesi
Çataklı Hoca Karyesi
Meylone Karyesi
Sakallı Karyesi
Bilahor Karyesi
Yeniköy Karyesi
Mesavri Karyesi
Sarısu Karyesi
Mesahor Karyesi
Kaptanpaşa Karyesi
Abancenoz Karyesi
Kestaneli Karyesi
Latom Karyesi
Maden Karyesi
Çıkaron Karyesi
Yamaç Karyesi
Holvetepe Karyesi
Eskipazar Karyesi
Aytoroz Karyesi
İncesırt Karyesi
Kamnoz Karyesi
Buzlupınar Karyesi
Palodya Karyesi
Beyazsu Karyesi
Canceva Karyesi
Cafer Paşa Karyesi
Babik Karyesi
Çukurlu Hoca Karyesi
Tolones Karyesi
Yeşiltepe Karyesi
Maryova Karyesi
Şairler Karyesi
Sırt Karyesi
Sırt Karyesi
Raşot Karyesi
Karaağaç Karyesi
Komika Karyesi
Küçük Taşhane Karyesi
Arpik Karyesi
Musadağı Karyesi
Yaka Karyesi
Yaka Karyesi
Hopnes Karyesi
Ormancık Karyesi
Makrabudam Karyesi
İncesu Karyesi
Akrotil Karyesi
Limanönü Karyesi
Zancel Karyesi
Büyüktaşhane Karyesi
Hohoniç Karyesi
Çataldere Karyesi
Çilingir Karyesi
Çilingir Karyesi
Çamçara Karyesi
Haremtepe Karyesi
Kovaroz Karyesi
Sabuncular Karyesi
Asrifos Karyesi
Aşıklar Karyesi
Mamol Karyesi
Kesmetaş Karyesi
Gürgenli Karyesi
Gürgenli Karyesi
Fenaçi Karyesi
Yanıkdağı Karyesi
|
