| |
ELDEŞ KÖYÜ BİTKİ ÖRTÜSÜ
|
|
Zeyrek (Keten Linum)
Eldeş köyün'de geçmişten günümüze kulanılan zeyrek bitkisi ve özellikle tohumu ile ilgili en yaygın bilinen yönü ile tanıtmaya çalışacağız. Eldeşte atadan büyüklerimizden geçmişten gelen halk hekimliğine diğer adı ile kocakarı ilacı tabir edilen ve defalarca tecrube dilerek görülen fayda üzerine zeyrek tohumu ile daha çok küçük çocuklar ateşlendiğinde, soğuk aldığında, gece uyku sorunu yaşadıklarında daha çok kış aylarında zeyrek tohumu bir avuç kadar tavada kavur daha sonra sürtme taşında iyice ezilerek birz süt veya su ilavesi ile bir tülbentin veya temiz bir bezin üzerine sıcağı sıcağına ince bir tabaka halinde yayılarak çocuğun sırtı ile beraber karın bölgesinide kaplayacak şekilde sarılır ve karnıda doyurularak uyutulur. Bu işlem genellikle gece uykusundan uygulanır ve yukarıda sayılan rahatsızlıkların hemen tümünü giderdiği gibi çocuk rahat bitr uyku ile sağlıklı bir şekilde sabahlar.
Türkçe adı: Zeyrek Keten Bezir Kirbas Siyelek
Latince Adı: Linum, Yabani keten (L. angustifolium), Keten (L. usitatissimum)
Familyası: Ketengillerden Linaceae
Drog adı: Lini semen / tohum
Keten tohumu yağı: Lini oleum Zeyrek tohumundan ayrıca Bezir yağı elde edilir.
Bitki özelliği: Keten bir kültür bitkisidir, doğada aranmamalıdır.
Bileşim: Bitkinin tedavi amaçlı kullanımında öncelikli yeri olan, bol miktarda müsilaj. Müsilajın etkinliğini arttıran sabit yağdır.
Uyarı: Keten tohumunun bilinen hiçbir yan etkisi yoktur.
Anayurdu Akdeniz havzasıdır. Türkiye'de yetiştiği yerler, Batı ve İç Anadolu ve Karadeniz'de fazla olmak üzere Anadolu'nun çoğu yeridir. Diğer isimleri Bezir, Zeyrek dir.
Zeyrek, Linum cinsinin Avrupa’da 36 türü, Kıbrıs’da 8 türü, İsrail’de 9 türü, Irak’da 13 türü, Rusya’da 45 türü, İran’da 15 türü ve Türkiye’de 38 türü bulunmaktadır. Son yıllarda sayısı gittikçe artan floristik çalışmalarla bu türlere L. maritimum L. da eklenerek, tür sayısı 39’a ulaşmıştır. Türkiye’deki Linum taksonlarının endemizm oranı % 44’tür. Balkan Yarımadası ve Anadolu, Linum cinsinin dünyadaki en önemli yayılış alanlarından ve çeşitlilik merkezlerindendir. Endemizm oranının yüksek, alttür ve varyete sayısının fazlalığı bu cinsin gen merkezlerinden birinin Anadolu olabileceğini göstermektedir.
100 kadar keten türü olup bu türlerden bazısı ülkemizde yetişmektedir. Bunlardan Yabani ketenin (L. angustifolium) kültüre alınmasıyla elde edilen Keten bitkisi (L. usitatissimum) konumuzla en çok ilgili olan türdür. 30-100 cm. boylanabilen bir yıllık bir tarım bitkisidir. Bitkinin tepesine doğru dallara ayrılan yeşil renkli gövdesi: almaşık dizili, ucu sivri ve uzunca biçimli yalın yaprakları: yaz boyunca açan gök mavisi renginde 5 taçyapraklı, süs çiçeği gibi güzel görünüşlü çiçekleri vardır. Olgunlaşan çiçekleri, bir ucu sivri, yuvarlak biçimli, her biri 2 tohum taşıyan 5 gözlü kahverengi meyvelere dönüşür. Kireçli topraklan ve ılıman iklimi seven keten bitkisi, tohumlarıyla üretilir.
Tohumları %40-45 yağ içeririr ve yağ eldesinde kullanılır. "Bezir yağı" olarak bilinen bu yağ boyacılıkta kullanılır. Yağı alınan tohumlar hayvan yemi olarak kullanılır.
Keten her çeşit toprakta yetişebilir. Lif ketenleri nemli havayı, yağ ketenleri ise güneşli havayı sever. Anadolu'da keten yazlık ve güzlük olarak ekilmektedir. Kışlık ketenler Ağustos-Eylül, yazlık ketenler ise Mart ve Nisan aylarında ekilir. Lif ketenlerinin uzun boylu olanları makbuldür ve gübreli toprakta yetişir. Yağ ketenleri, iyice olgunlaştıktan sonra toplandığı halde, lif ketenleri olgunlaşmadan toplanır. Keten tohumları kapsülden dövülerek çıkarılır ve elenerek temizlenir. Gövdeler iyice ezilerek içinden lifleri çıkarılır. Demet haline getirilerek havuzlara daldırılır. Bir müddet bekletildikten sonra çıkarılıp kurutulur. Taraklardan geçirilerek düzeltilir ve yumaklar halinde hazırlanır.
Keten en eski kültür bitkilerindendir.
Linum ekonomik açıdan önemli bir cinstir. Özellikle L. usitatissimum L. türünün yaygın olarak ekimi yapılır ve gövdesinden elde edilen sklerankima lifleri tekstil sanayinde “keten ipliği” yapımında kullanılır. Tohumlarından elde edilen bezir yağı geçmişte sofralık yağ olarak ve günümüzde de boya sanayinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Son yıllarda yapılan araştırmalarla çeşitli keten türlerinden izole edilen podophyllotoxin’in antibakteriyel, antiviral, antikanserojenik olduğu belirlenmiştir.
Keten bitkisinin tohumlarında linoeik, linolenik ve oleik asitleri içeren % 30-40 oranında sabit yağ: yapışkan bitki sıvısı, protein ve promarin adı verilen glikozit bulunur. Bitkinin tohumlarından elde edilen ve boyacılık, muşamba yapımı, kimi zaman da besin endüstrilerinde sıkça kullanılan bu yağa bezir ya da beziryağı denilir. Bitkinin tohumları ezilip yağı alındıktan sonra kalan küspesi değerli bir hayvan yemi olur. Ketenin gövdesinden elde edilen lifler de, makbul sayılan keten ipliği yapılmak üzere dokumacılıkta kullanılır.
Keten bitkisi, yağ ve lif elde etmek amacıyla yetiştirilir. Yağlık ketenlerin tohumlarında, % 35-45 oranında yağ bulunur. Linolenik asit oranı düşük keten çeşitlerinin geliştirilmesiyle, keten yağı yemeklik yağ olarak, birçok ülkede kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye’ de önemli miktarda bitkisel yağ açığı bulunmaktadır. Yıllık bitkisel yağ ihtiyacımızın yaklaşık 600 bin tonu ithal yoluyla karşılanmaktadır. Ham yağ veya yağlı tohum ithalatımızı azaltmak için; özellikle keten gibi kışlık yetiştirilebilen alternatif yağ bitkilerinin üretim desenindeki yerini alması zorunludur. Üretim deseni içinde ketenin arzu edilen düzeyde yer alabilmesi için bu bitkinin iklim, toprak ve yetiştirme tekniği paketinin uygulanmasına yönelik ihtiyaçlarının belirlenmesi gerekir. Toprak hazırlığı bakımından yağış, çimlenme ve sürme açısından da toprak ve hava sıcaklığı oldukça önemlidir.
İklim koşullarının ketenin verim unsurları üzerinde önemli derecede etkisinin olduğu, sıcaklığın artması ile bitki gelişiminin ve bitkide su kullanımının azaldığı, yetiştirme tekniği paketinin çiçeklenme modeli, kapsül ve tohum olgunlaşmasına doğrudan ve dolaylı etkide bulunduğu, ekim zamanının verimi önemli derecede etkilediği, yağışa bağlı olarak verimin önemli derecede arttığı, yüksek sıcaklık ve gün uzunluğunun kuru madde oranını artırdığı ancak bitki boyunu nispeten azalttığı belirlenmiştir.
Ketenin bitkisel karakterlerini belirlemek amacı ile yapılan araştırmalarda; ketende bitki boyunun birçok gen tarafından kontrol edildiği bitki boyunun kışlık ekimlerde 78-11.29 cm, yazlık ekimlerde 45-90 arasında değiştiği, bitki başına kapsül sayısının 20.0- 35.6 adet, kapsül başına tohum sayısının 4.3-7.0 adet, 1000 tohum ağırlığının 5.4-9.2 g ve bitki başına tohum veriminin 0.9-1.3 g arasında değiştiği, tohum verimi ile bitkide kapsül sayısı ve 1000 tohum ağırlığı, kapsül sayısı, kapsülde tohum sayısı ve tohum ağırlığı arasında olumlu ve önemli ilişki olduğu, biyolojik verim açısından bitkide kapsül sayısı ve bitki başına verimin en yüksek etkiye sahip olduğu verim yönünden bitkide kapsül sayısı ve 1000 tohum ağırlığının seleksiyon kriteri olarak alınması gerektiği belirlenmiştir.
Uygun ekim zamanı ve sıcaklığının tespiti, ekilen tohumların optimal sayıda çimlenerek toprak yüzeyine çıkması ile birim alanda optimum bitki sayısının oluşmasını sağlar. Ayrıca ilk gelişme dönemlerinde bitkiler düşük sıcaklıklara oldukça hassas olduklarında, bitkilerin ilk gelişme dönemlerindeki kritik sıcaklıkların etkisinin planlanması bakımından da ekim sıcaklığı önem taşımaktadır. Keten bitkisinin, sıcaklıkların arttığı ilkbahar aylarında çiçeklenme, tozlanma ve döllenme periyoduna sağlıklı bir biçimde ulaşabilmeleri açısından da ekim zamanı önem taşımaktadır. Ayrıca kültürel işlemler paketinin sağlıklı uygulanabilmesi ve hasat zamanın önceden programlanması bakımından da bitkinin toplam sıcaklık ihtiyacının sağlanması gerekir. Dolayısıyla bütün bu faktörler göz önüne alınarak bu araştırma ketenin verim ve verim unsurlarına ekim zamanının etkilerini belirlemek ve Samsun ekoloji koşullarında keten tarımı için en uygun ekim zamanını belirlemek amacıyla yürütülmüştür.
Keten Tohumu ve Kullanım Alanları
Çok az miktarda asit hidrosiyanik içeren Linamarin. Linamarin bir glikozittir. Hidrosiyanik ise zehirli bir maddedir, ama bitkinin içerdiği oran o kadar düşüktür ki, yüksek dozajlarda kullanılsa bile hiçbir tehlike oluşturamaz.
Etkileri: Mukoza koruyucu, yumuşatıcı,mekanik müshil.
Keten tohumunun içerdiği bu yağ asitleri (omega 3-6-9); vücut sıcaklığının korunması, sinir kılıflarının yapılması (miyelin kılıfı), dokuların korunması ve enerji üretimi için hayati önem taşımaktadırlar. Yağ asitleri; kan damarlarının genişlemesi, kolesterol metabolizması ve diğer kritik bio-kimyasal fonksiyonlar dahil çeşitli vücut prosesleri için gerekli olan prostaglandinlerin üretimi için de çok önemlidir.
Prostaglandinler hormon benzeri maddeler olup; bağışıklık sistemi, üreme, kalp-damar ve sinir sistemi gibi sistemlerin fonksiyonlarının düzenlenmesine yardım ederler. Çeşitli bilimsel araştırmalar göstermiştir ki; omega-3 yağ kaynaklarının tüketimi koroner kalp hastalıklardan ölüm riskini büyük ölçüde azaltmaktadır. Keten tohumu omega-3 serisi temel yağ asitlerinden ALA’ nın (Alpha Linolenic Acid) en önemli kaynaklarındandır. Bir çok çalışma göstermiştir ki; yağ asitleri kötü kolesterolü ve kandaki trigliseridleri düşürmeye yardımcı olmaktadır. Aynı zamanda kalp krizine veya tromboz’ a (damarda veya kalpte kanın pıhtılaşması) neden olabilen damarlardaki pıhtılaşmayı önlemeye de yardım etmektedir.
Keten tohumu yağı; menopoz ile ilgili bazı semptomlara (sıcak basması, vajinal kurumadan dolayı oluşan mantar enfeksiyonları) ve PMS’ e (Menstural kramplar veya adet öncesi sendromlar) iyi gelmektedir. İçeriğindeki iltihap giderici ajanlar romatoid artrit, sedef, allerjiler ve diğer yangılı hastalıklarda iyileştirici güce sahiptirler. Keten tohumu yağı; kalp hastalıklarına karşı koruyucu, yüksek kolesterol, trigliserid ve tansiyonu düşürücü etkiye sahiptir. Protein homosistein’ lerin kandaki seviyesini düşürür (Bunlar kalp hastalıkları için riski faktörüdür). Vücut geliştiricilerin dayanıklılığını arttırır ve doğal antioksidandır.
Keten tohumu, kronik kabızlığa karşı da kullanılır. Çok etkili müshil ilaçlarının sürekli kullanımda bağırsak mukozasını tahriş ettiği ve organizma için gerekli olan minerallerin (özellikle potasyum) azalmasına yol açtığı biliniyor artık. Keten tohumu kullanımında bu tür yan etkiler kesinlikle bulunmamaktadır. Çünkü keten tohumunun müshil etkisi mekaniktir.
Sabah ve akşam olmak üzere günde iki kere, en az ikişer yemek kaşığı dolusu ezilmiş veya öğütülmüş keten tohumu bol suyla veya herhangi bir meyve püresiyle karıştırılarak içilmeli, daha sonra da 1-2 bardak su içilmelidir. Bağırsaklara ulaştığında genişlemeye başlayan keten tohumu,bağırsak kaslarını uyarır. Uyarılan bağırsaklar böylece dışkılama işlemine başlar. Sonuçta kesinlikle etkili, ama çok hızlı sonuç vermeyebilen bir yöntemdir bu. Yani kronik kabızlıklarda, sonuç alabilmek için 2-3gün beklemek gerekebilir. Ama beklemeye değecektir, çünkü çok rahatlatıcıdır. Bu yöntemle hatta dışkılamanın zamanı bile programlanabilir. Bunun için, keten tohumunu bir süre kullanıp onu tanımak gerekir. Drog, meyve püresi veya balla karıştırılarak alındığında daha da etkili olur.
Daha sonra bol su içmeyi unutmamak gerekir.
Keten tohumu, içerdiği bol miktarda müsilaj sayesinde, tedavi amacıyla başka alanlarda da kullanılabilir. Tahriş olmuş veya iltihaplanmış mukozanın üstünde koruyucu bir tabaka oluşturduğu için, ağız boşluğu, boğaz ve dişeti rahatsızlıklarında gargara ve çalkalama, öksürük gıcığı, ses kısıklığı ve mide mukozası iltihabında ılık çay içilerek kullanılabilir.
Keten tohumu, lapa kompresi olarak dıştan, çıban, zona ve sedef hastalığı gibi rahatsızlıklara karşı da başarıyla kullanılabilir.
Kullanım biçimleri: Bir tatlı kaşığı ezilmemiş tohum, orta boy bir su bardağı dolusu ılık suya eklenir ve arada bir karıştırılarak 20-30 dakika demlendirilir. Tohumların suyu sıkılmadan süzülür ve ılıklaştırılarak günde 2-3 bardak içilir.
Keten tohumu lapası: Ezilmiş keten tohumları bir tülbendin içine bağlanarak, 10 dakika boyunca sıcak suyun içinde bekletilir ve soğumadan hasta bölgeye uygulanır.
Keten tohumu yağı: Tohumların sıkılmasıyla elde edilir ve bazı durumlarda ilaç olarak kullanılabilir.Akıntısız tüm deri hastalıklarında friksiyon veya kompres olarak kullanılabilir. Keten tohumu yağı ile 2-3gün boyunca aralıksız nemlendirilen nasırlar bile yok olabilirler.
Zeyrek bitkisinin Eldeş köyünde kırsal alanda raslanır. Ekimi yapılmamaktadır.
Değerli ziyaretçimiz, bu sayfalar güncellenmektedir. Sizlerinde Eldeş köyü ile alakalı, bilgi belge haber eski yeni fotoğraf video ve bütün içerikleri bizimle paylaşabilirsiniz. Mevcut içeriklerde düzeltme ve ekleme yapabilirsiniz. Paylaşımlarınız ve irtibat için buraya tıklayarak bize ulaşabilirsiniz.
Ardıç Eldeş köyünde ormanlık ve makilik alanda sık raslanan benimde çok sevdiğim bir ağaçtır.
|
|
