(http://titus.uni-frankfurt.de/didact/karten/turk/turklm.htm)

Hakasça-Türkçe Sözlük yayımlandı

1997-2003 yıllarını kapsayan uzun bir çalışma sonrasında hazırlanan Hakasça-Türkçe Sözlük 630 sayfa olarak Türk Dil Kurumu tarafından yayımlandı.
Çalışmada Hakasça sözlüklerin birleştirilmesi ve mevcut sözlüklere girmemiş sözcüklerin tespit edilmesiyle Hakasçanın söz varlığının ortaya konması amaçlanmıştır. Sözlüğün temel kaynaklarını şu eserler teşkil etti: N. A. Baskakov-A. İ. İnkijekova-Grekul, Hakassko-Russkiy Slovar (Hakas-Orıs Slovar), Moskova 1953; V. Butanayev, Hakassko-Russkiy İstoriko-Etnografiçeskiy Slovar, Abakan 1999; D. İ. Çankov (red.), Russko-Hakasskiy Slovar (Orıs-Hakas Slovar), Moskova 1961; V. V. Radlov, Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy - Verauch eines Wörterbuch der Türk-Dialecte, Sant-Petersburg 1888-1911; E. Gürsoy-Naskali, Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu, Ankara 1997. Bu kaynaklara ek olarak, çeşitli edebî eserlerin taranmasıyla sözlüklere girmemiş kelimeler tespit edilmiş ve bu kelimeler Prof. Dr. Viktor Butanayev'in anlamlandırmasıyla sözlüğe alınmıştır. Ayrıca, Prof. Dr. Viktor Butanayev çeşitli yerlerden derlemiş olduğu 1000 kadar yeni kelimeyi de bize iletmiştir. Sözlüğün sonunda, Hakas coğrafya isimleri, Hakas boy isimleri ve Hakaslarda erkek ve kadın özel isimleri dizinleri yer almıştır. Coğrafya isimleri ve boy isimleri, Hakas-Orıs Slovar'da yer alan dizinlerdir. Kişi adları dizininde Hakas-Orıs Slovar'daki kadın ve erkek isimleri listesine V. Butanayev ve E. Butanayeva tarafından hazırlanan Hooray Attarı (Hakasskiye Liçnıye İmena) başlıklı eserdeki kişi isimleri eklenmiştir. Hakasça-Türkçe Sözlük'te madde başı sözcüklerin kökenlerine kaynak dilin kısaltmasıyla işaret edilmiştir. Sesleri değişen alıntı sözcüklerin kaynak dildeki şekilleri gösterilmiştir.
Sözlük birçok bilim adamının emeğini ortaya koyduğu ortak bir çalışmadır. Sözlüğün hazırlanmasını Hocam Prof. Dr. Emine Gürsoy Naskali organize etmiş ve çalışmaları titizlikle yönetmiştir. Sözlüğün sunuş bölümünde Prof. Dr. Emine Gürsoy Naskali sözlüğe katkısı bulunan bilim adamlarını şöyle zikreder: 'Sözlük çalışmalarını Dr. Erdal Şahin büyük bir titizlikle yürütmüş, kaynakları taramış, eklenecek kelimelere karar vermiş, sözlük metnini gözden geçirmiş ve tereddütlü konuların halledilmesini sağlamıştır. Rusça kaynaklar Dr. Almagül İsina, Liaisan Şahin ve yine Dr. Erdal Şahin tarafından Türkiye Türkçesine çevrilmiştir. Prof. Dr. Viktor Butanayev hem önceden basılmış olan çalışmalarını bu sözlüğün kullanımına sunmuş hem de zihin dağarcığındaki kelimeleri yazışmalarımız sırasında bize göndererek sözlüğün bugün için Hakasçanın en zengin sözlüğü haline gelmesine yardımcı olmuştur. Yazım işlemlerine Dr. Aylin Koç yardımcı olmuştur. Doç. Dr. Ceval Kaya sözlüğün son şeklini okuyarak tashih etmiştir. Doç. Dr. Claus Schönig çeşitli filolojik konularda görüş bildirmiştir. Geriye kalan işlemler bana aittir.'
Çalışmanın bir döneminde Prof. Dr. Viktor Butanayev 'Onlarca yıldır Hakas dilinin söz varlığını ortaya koymak için çalışıyorum, ancak sizinle bunu birkaç yılda gerçekleştirdik.' demişti. (E. Şahin)

Etkinlik Duyurusu

Mehmet Ölmez, Tuwinischer Wortschatz mit alttürkischen und mongolischen Parallelen - Tuvacanın Sözvarlığı Eski Türkçe ve Moğolca Denkleriyle, Veröffentlichungen der Societas Uralo-Altaica, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2007, 516 s.

Dil araştırmalarının bir bölümünü sözlük çalışmaları oluşturur. Sözlükler, bir dilin bütününün ya da bir bölümünün belli bir zamanda kullanılan sözcüklerini amaca göre çeşitli şekillerde ele alır. Dildeki sözcüklerin kökenini aydınlatmayı hedefleyen, aynı zamanda söz varlığı aracılığıyla bir dilin kültürünü, onun başka dillerle ilişkilerini ortaya koyan sözlükler köken bilgisi sözlükleridir. Türk dilinin bugün yurt içinde ve dışında yayımlanmış birtakım köken bilgisi sözlükleri bulunmakla birlikte, Türk dilinin bütün dönemlerini ve lehçelerini kapsayan geniş çerçeveli ve her yönden eksiksiz bir köken bilgisi sözlüğü ortaya konabilmiş değildir.
Türk dilinin eksiksiz bir köken bilgisi sözlüğünün yapılması için tarihî lehçelerle birlikte, bugün konuşulmakta ve yazılmakta olan lehçelerin söz varlıklarını ortaya koyan sözlüklerin hazırlanması gerekmektedir. Bu konuda, yurt içinde ve dışında son yıllarda önemli çalışmalar yapılmaktadır. Bunlardan birisi de Prof. Dr. Mehmet Ölmez tarafından hazırlanan, her ne kadar başlığında köken bilgisi sözlüğü olduğu belirtilmese de, Tuwinischer Wortschatz mit alttürkischen und mongolischen Parallelen / Tuvacanın Sözvarlığı Eski Türkçe ve Moğolca Denkleriyle adlı eserdir.
Tuva Türkçesi, yoğunlukla Rusya Federasyonu'na bağlı Tuva Özerk Cumhuriyeti'nde yaşayan Tuva Türklerinin konuşma dili ve yaklaşık seksen yıldır yazı dilidir. Ses bilgisi, söz varlığı ve söz yapımı bakımından diğer Türk lehçeleriyle çoğunlukla benzerlik gösteren ve bunlardan kısmen ayrılan Tuvaca, Türklük biliminde coğrafi sınıflamaya göre Kuzey Türkçesi (Aral-Sayan grubu), ses özelliklerine göre adak/dağlığ grubu içinde incelenir.
Çalışmanın amacı ve hazırlanma sürecinin anlatıldığı Almanca, Türkçe, Tuvaca ve Rusça ön söz ile başlayan eser yedi bölümden oluşmaktadır. Almanca ve Türkçe düzenlenen Einleitung / Giriş (3-24; 25-43) bölümünde Tuwa und die Tuwiner / Tuva ve Tuvalar (3-7; 25-28) başlığı altında Tuvaların yaşadığı bölge ve ülkeler, nüfusları, tarihi geçmişleri, Tuva adı ve Tofalar hakkında daha önce yapılmış çalışmalarla birlikte yazarın kendi araştırmalarına ve gözlemlerine dayanan bilgiler veriliyor. Tuwinisch / Tuvaca (7-14; 29-33) başlığı altında Tuva yazı dilinin yazıldığı alfabeler ile ünlüler ve ünsüzler olarak kısaca ses özellikleri üzerinde duruluyor. Burada Tuvacanın ses özellikleri özellikle Eski Türkçedeki seslerle karşılaştırılarak veriliyor. Die bisherigen lexikographischen Arbeiten über das Tuwinische / Tuvaca Üzerine Yapılmış Sözlük Çalışmaları (14-19; 35-39) başlığı altında geçmişten bugüne Tuvaca üzerine yapılmış çalışma ve sözlükler anılıyor; bu çalışmaların özellik ve içeriklerinden bahsediliyor. Bu kısım Tuvaca üzerine yapılmış belli başlı çalışmaların bir arada verilmesi ve tanıtılması açısından önemlidir. Über den Aufbau des Wörterbuches / Sözlüğün Düzenlenişi Üzerine (19-24; 39-44) başlığı altında ise sözlüğün hazırlanmasında tutulan yol, sözlüğün bölümlenmesi, içerdiği sözcük sayısı, alfabe düzeni ve yazı çevrimi hakkında bilgiler veriliyor.
Literaturverzeichnis / Kaynaklar (45-56) bölümünde eserin hazırlanmasında yararlanılan kitap, makale, bildiri vb. çalışmalar; Abkürzungen / Kısaltmalar (57-62) bölümünde ise dil adı, eser adı ile bazı sözcük ve terimlerin kısaltmaları Türkiye Türkçesi alfabesi sırasına göre yer alıyor.
Tuwinisch-türkisch-deutsches Wörterbuch / Tuvaca-Türkçe-Almanca Sözlük (63-293) bölümü çalışmanın ana bölümünü oluşturuyor. Sözlük yaklaşık 4.450 madde içermektedir. Sözcükler Türkiye Türkçesi alfabesine göre sıralanmış, fiiller mastar eki almamış biçimlerine göre dizilmiştir. Bu bölümde özellikle Türkçe asıllı sözcükler ile Tuva yazı diline girerek yerleşmiş alıntı sözcükler verilmiştir. Madde başı kelimelerden sonra sözcüğün Türkçe ve Almanca karşılıkları ile köken bilgisi verilmiştir. Köken bilgisi bölümünde alıntı sözcüklerin kaynak dillerdeki orijinal şekilleri kaynak dilin kısaltmasıyla ve çeviri yazıyla verilmiştir. Burada sadece Çince ve Yunancadan alıntı sözcüklerin bu dillerin yazıldığı orijinal alfabeyle yazımı da yer alıyor. Madde başı olan sözcüklerin diğer Türk yazı dilleri, lehçeleri veya ağızlarındaki denkleri, yine çeviri yazıyla ait olduğu dilin, lehçenin, ağzın veya bazı tarihî metinlerin kısaltmasıyla verilmiştir. Bunlarla birlikte, köken bilgisinde türemiş ve birleşik sözcüklerin Tuvaca içerisinde olası çözümü gösterilmiştir. Hem Moğol dilinde hem de Türk dilinde yaygın olarak kullanılan sözcüklerin ses özelliği sözcüğün ilk kaynağını göstermeye yetmiyorsa her iki dile, döneme ait biçimlere birlikte yer verilmiştir. Köken bilgisi şüpheli veya açıklanamayan sözcükler olduğu gibi bırakılmış, bazen de bir soru işaretiyle belirtilmiştir.
Türkisch-tuwinisch Wörterbuch / Türkçe-Tuvaca Sözlük (295-390) bölümünde Tuvaca-Türkçe-Almanca Sözlük bölümündeki Tuvaca sözcüklere karşılık gelen Türkiye Türkçesi sözcükler Tuvaca karşılıklarıyla veriliyor. Bu bölümde 4.700'ün üstünde madde başı, 2000'den fazla alt maddeyle birlikte toplam 6.700 Türkiye Türkçesi sözcük bulunmaktadır. Bu bölüm Türkçeden Tuvaya ilk geniş sözlük çalışması olmaktadır.
Deutsches-tuwinisch Wörterbuch / Almanca-Tuvaca Sözlük (391-470) bölümünde de Tuvaca-Türkçe-Almanca Sözlük bölümündeki Tuvaca sözcüklere karşılık gelen Almanca sözcükler Tuvaca karşılıklarıyla verilmiştir. Bu bölümde madde başı ve alt madde olarak 5.000'in üstünde Almanca sözcük bulunmaktadır.
Sözlüğün son bölümünü oluşturan Indices / Dizinler (471-516) başlığı altında Tuvaca sözcüklerin köken bilgilerinde yer verilen alıntı sözcüklerin kaynak dillerdeki orijinal şekilleri ile diğer Türk yazı dilleri, lehçeleri, ağızları ve kaynak eserlerdeki denk şekillerinin dizinleri verilmiştir. Dizinler Turksprachen / Türk Dilleri (473-493), Altaische Sprachen / Altay Dilleri (493-511), Andere Sprachen / Öteki Diller (511-516) başlıklarıyla bölümlenmiştir. Sözcüklerin kaynak dildeki orijinal şekillerinin veya Türk yazı dilleri, lehçeleri veya ağızlarındaki denk şekillerinin yanında Tuvaca şekillerinin de verilmesi sözcüğü oluşturan seslerin Tuva Türkçesindeki değişiminin görülmesini kolaylaştırmaktadır.
Tuva Türkçesinin söz varlığını oluşturan sözcüklerin kökenini ve kaynaklarını vermeyi amaçlayan çalışma büyük ölçüde hedefine ulaşmıştır. Çalışmaya göre, Tuva Türkçesinin söz varlığının büyük kısmı Türkçe sözcüklerden oluşmaktadır. Yine çalışmanın verilerine göre, Tuva Türkçesinin %30'una yakın bölümünü Moğolca sözcükler oluşturur. Tuva Türkçesine yoğun olarak, doğrudan sözcük veren bir diğer dil Rusçadır. Öteki dillere ait ögelerin büyük bir kısmı, Tibetçe ve Çince sözcükler ya Moğolca aracılığıyla Tuva Türkçesine girmiş ya da Eski Türkçe üzerinden bugüne kadar bu dilde yaşamıştır.
Büyük emek sonucu uzun sürede hazırlanan ve Tuva Türkçesinin köken bilgisi sözlüğü olarak alanındaki boşluğu ziyadesiyle dolduran çalışma, diğer Türk yazı dillerinin köken bilgisi sözlüklerinin hazırlanmasına örnek ve Türk dilinin büyük köken bilgisi sözlüğüne kaynak olacaktır. Ayrıca çalışmanın, kelime sayısı sınırlı olmakla birlikte, Tuvacadan Türkçeye ve Almancaya sözlük olması, Türkçeden Tuvacaya ve Almancadan Tuvacaya sözlükleri içermesi kullanım alanını genişletmektedir. (E. Şahin, İlmi Araştırmalar, Sayı: 24, 2007, s. 157-159)